Diyabetik Retinopati Nedir?

Diyabetik retinopati, uzun süreli yüksek kan şekerinin retina damarlarında yol açtığı hasar sonucu gelişen bir göz hastalığıdır. Diyabetli bireylerde görme kaybının en sık nedenlerinden biridir ve genellikle her iki gözü de etkiler. Hastalık başlangıçta belirti vermeyebilir, bu nedenle diyabet tanısı olan herkesin düzenli retina muayenesi olması önemlidir. Göz hekimliğinde bu tablo, retina damarlarının henüz kanama veya sızıntı yapmadığı erken (non-proliferatif) dönem ile anormal yeni damarların oluştuğu ileri (proliferatif) dönem olarak iki geniş grupta değerlendirilir; hangi dönemde olunduğu, izlem sıklığını ve tedavi kararını doğrudan etkiler. Diyabetik retinopati, retina hastalıkları arasında diyabetle doğrudan ilişkili olması yönüyle ayrı bir yerde durur ve genellikle diyabetin süresiyle birlikte gündeme gelir.

Diyabetik retinopati tip 1 ve tip 2 diyabet hastalarının her ikisinde de görülebilir, hastalık süresi uzadıkça risk artar. Erken evrede tedavi gerekmeyebilir, ancak ilerlemiş evrelerde göz içi iğne tedavisi veya lazer uygulaması gerekebilir. Zamanında fark edilmeyen ve tedavi edilmeyen olgularda kalıcı görme kaybı riski vardır. Bu hastalıkla göz hastalıkları uzmanı ilgilenir. Tanı konduktan sonra izlem aralığı hastalığın evresine göre değişir; erken evrede yıllık göz muayenesi yeterli olabilirken, ileri evrede birkaç ay içinde tekrar kontrol gerekebilir. Kan şekeri, tansiyon ve kolesterol değerlerinin düzenli takibi, göz bulgularının seyrini de etkileyen genel bir faktördür. Gebelik döneminde diyabetik retinopatinin hızlanabileceği bilindiğinden, gebe kalmayı planlayan diyabetli kadınlara da göz muayenesi önerilir.

Diyabet, yıllar içinde vücuttaki küçük damarları etkileyerek hasar verebilir; retina, bu küçük damarlardan yoğun şekilde beslenen bir doku olduğu için bu süreçten doğrudan etkilenir. Yüksek kan şekeri, retina damarlarının duvarında zayıflamaya ve sızıntıya yol açar; ilerleyen evrelerde damarlar tıkanabilir veya anormal yeni damarlar oluşabilir. Bu yeni damarlar kırılgan olduğundan kanamaya ve retina dokusunda ciddi hasara neden olabilir. Bu sürecin bir başka önemli sonucu, retinanın merkezinde bulunan ve keskin görmeden sorumlu makula bölgesinde sıvı birikmesidir; bu duruma diyabetik maküler ödem denir ve bulanık görmenin önemli nedenlerinden biridir. Bazı bölgelerde damar tıkanıklığı ilerledikçe retina dokusu yeterince kan ve oksijen alamaz hale gelir; bu durum, gözün yeni damar oluşturarak dengeyi kurmaya çalışmasına yol açar, ancak bu yeni damarlar sağlıklı damarlar kadar dayanıklı değildir.

Diyabetik retinopatinin erken evrelerinde çoğu hastada belirgin bir şikâyet olmayabilir, bu da hastalığın sinsi seyretmesinin temel nedenidir. Hastalık ilerledikçe bulanık görme, görme alanında karartı veya lekeler, göz önünde uçuşan noktalar ve renklerin soluklaşması gibi belirtiler ortaya çıkabilir. İleri evrelerde ani ve belirgin görme kaybı yaşanabilir. Bazı hastalarda gece görüşünde zorlanma veya kontrast algısında azalma da fark edilebilir. Maküler ödem geliştiğinde okuma ve yüz tanıma gibi ayrıntılı görme gerektiren işlerde belirgin bir zorlanma yaşanabilir. Belirtilerin şiddeti kişiden kişiye değişir; bazı hastalar ileri evreye kadar günlük yaşamı önemli ölçüde etkileyen bir şikâyet fark etmeyebilir.

Diyabetik retinopatinin temel nedeni, uzun süreli ve kontrolsüz kan şekeri yüksekliğidir. Diyabet süresi uzadıkça risk artar; yüksek tansiyon, yüksek kolesterol, gebelik ve sigara kullanımı da hastalığın seyrini olumsuz etkileyebilecek ek faktörler arasında sayılır. Kan şekerinin düzenli kontrol altında tutulması, hastalığın gelişimini ve ilerlemesini yavaşlatmada önemli bir rol oynar. Bu etkenlerin bir kısmı kan şekeri, tansiyon ve kolesterol kontrolü ile sigaranın bırakılması gibi kişinin etkileyebileceği faktörlerdir; diyabet süresi gibi bir kısmı ise değiştirilemez.

Diyabet tanısı konur konmaz, şikâyet olmasa dahi retina muayenesi yaptırılması önerilir. Bulanık görme, göz önünde uçuşan noktalar, görme alanında karartı gibi belirtiler fark edildiğinde ise vakit kaybetmeden göz hastalıkları uzmanına başvurulmalıdır. Diyabetik retinopati sessiz ilerleyebildiği için, belirti beklemeden düzenli kontrol büyük önem taşır. Bu ilk değerlendirme genellikle göz dibi muayenesi ile yapılır; göz bebeği damla ile genişletilerek retinanın tamamı ayrıntılı şekilde incelenir. Tip 1 diyabette tanıdan itibaren birkaç yıl içinde, tip 2 diyabette ise tanı anında ilk göz dibi muayenesinin yapılması genel olarak önerilir. Ani görme kaybı veya gözde ani perde inmesi gibi bulgular ise vakit kaybetmeden değerlendirilmesi gereken uyarı işaretleri arasındadır.

Diyabetik retinopati tanısı, ayrıntılı bir retina muayenesi ile konur. Öncelikle görme keskinliği ölçülür ve göz geçmişi değerlendirilir; ardından göz bebeği damla ile genişletildikten sonra retina doğrudan incelenir. Gerekli görüldüğünde OCT görüntüleme yöntemiyle retina tabakalarındaki incelme, kalınlaşma veya sıvı birikimi ayrıntılı olarak değerlendirilir. Damar yapısındaki sızıntı veya tıkanıklığın haritalanması gerektiğinde floresein anjiyografi adı verilen özel bir görüntüleme yöntemine de başvurulabilir. Bu değerlendirmelerin tamamı, kapsamlı bir retina muayenesinin parçası olarak yapılır.

Diyabetik retinopatinin erken evrelerinde tedavi gerekmeyebilir, bu dönemde düzenli takip ve kan şekeri kontrolü öncelik taşır. Ancak hastalık ilerledikçe ve retinada sıvı birikimi veya anormal damarlanma geliştikçe tedavi gerekli hale gelir. Tedavi edilmeyen ilerlemiş olgularda kalıcı görme kaybı riski artar, bu nedenle takip aralıklarına uyulması önemlidir. Tedaviye karar verirken yalnızca hastalığın evresi değil, hangi bölgenin etkilendiği de belirleyicidir; örneğin makulayı tutan bir sıvı birikimi, çevresel bölgede kalan bir bulguya göre daha erken müdahale gerektirebilir. Tedavi kararı, muayene ve görüntüleme bulgularının bir arada değerlendirilmesiyle kişiye özel olarak belirlenir.

Diyabetik retinopati tedavisinde en sık başvurulan yöntem göz içi iğne (anti-VEGF) tedavisidir; bu yöntem retinadaki anormal damar oluşumunu ve sıvı birikimini azaltmayı hedefler ve genellikle belirli aralıklarla tekrarlanan bir dizi enjeksiyon şeklinde uygulanır. Daha ileri evrelerde veya belirli bulgularda retina lazer ve cerrahi tedavisi kapsamındaki yöntemler (lazer fotokoagülasyon ya da vitrektomi ameliyatı) gündeme gelebilir. Hangi yöntemin uygulanacağı, hastalığın evresine ve muayene bulgularına göre belirlenir; bazı hastalarda birden fazla yöntem birlikte veya art arda uygulanabilir. Tedavi sonrasında da düzenli göz muayenesi ile izlem sürdürülür, çünkü diyabetik retinopati kontrol altına alınsa bile yeniden aktifleşebilen bir tablodur.

Diyabetik retinopatiyle benzer şikâyetlere (göz önünde uçuşan noktalar) yol açabilen sarı nokta hastalığı ve retina yırtığı/dekolmanı da bu bağlamda değerlendirilebilecek diğer retina hastalıklarıdır. Diyabetli hastalarda düzenli genel göz muayenesi yalnızca retinayı değil, kırma kusuru ve katarakt gelişimi gibi diğer göz sağlığı konularını da kapsayabilir; bu nedenle takip planı genellikle kapsamlı bir göz muayenesi çerçevesinde yürütülür.

Diyabet tanınız varsa ve son zamanlarda görmenizde herhangi bir değişiklik fark ettiyseniz, retina muayenesi için randevu alabilirsiniz.