Retina Yırtığı ve Retina Dekolmanı Nedir?

Retina yırtığı, retina dokusunda oluşan küçük bir yırtık veya delinme; retina dekolmanı ise bu yırtıktan sızan sıvının retinayı alttaki dokudan ayırarak yerinden kaldırmasıdır. Retina dekolmanı acil bir durumdur ve tedavi edilmezse kalıcı görme kaybına yol açabilir. Ani gelişen göz önünde uçuşan noktalar, ışık çakmaları veya görme alanında perde gibi inen bir karartı bu tablonun tipik belirtileridir.

Retina yırtığı ve dekolmanı her yaşta görülebilir ancak yüksek miyopisi olanlarda, göz travması geçirenlerde ve ileri yaştaki bireylerde risk daha yüksektir. Erken evrede fark edilen yırtıklar lazer ile sınırlı bir müdahaleyle kontrol altına alınabilirken, dekolman geliştiğinde cerrahi tedavi gerekli hale gelir. Bu durum acil değerlendirme gerektirir, gecikme görme kaybı riskini artırır. Belirti olmasa bile risk grubunda yer alan kişilerde düzenli aralıklarla göz muayenesi yaptırmak ve göz dibi muayenesi ile retinanın çevresel bölgelerinin kontrol edilmesi, olası bir yırtığın belirti vermeden önce fark edilmesine katkı sağlayabilir.

Retina, göz içini dolduran jelatinimsi yapıya (vitreus) yakın konumda bulunur; doğumda vitreus retinaya sıkıca yapışıktır, ancak yaşla birlikte vitreus jeli sıvılaşır ve yoğunluğu değişerek retinadan kademeli olarak ayrılır (arka vitreus dekolmanı). Bu ayrılma sırasında vitreusun retinaya yapışık kaldığı noktalarda çekme (traksiyon) oluşabilir ve bu çekme retinada küçük bir yırtık meydana getirebilir. Yırtıktan sızan sıvı, retina ile altındaki destek doku (retina pigment epiteli) arasına girerse retina yerinden kalkar; bu duruma retina dekolmanı denir. Dekolman genellikle çevresel bir noktadan başlar ve tedavi edilmezse zamanla merkezi bölgeye (makulaya) doğru ilerler; makula henüz etkilenmemişken yapılan müdahale ile görmenin korunma ihtimali, makula etkilendikten sonra yapılan müdahaleye göre daha yüksek olabilir. Dekolman ilerledikçe etkilenen bölgedeki görme kaybı kalıcı hale gelebilir. Bu sayfada ele alınan tablo, klinikte en sık karşılaşılan tür olan yırtığa bağlı (regmatojen) retina dekolmanıdır; travma sonrası gelişen veya vitreus-retina arasındaki çekmeye bağlı gelişen türler daha az sıklıkla görülür ve farklı mekanizmalarla ortaya çıkabilir, ancak ikisinde de acil değerlendirme prensibi aynı şekilde geçerlidir.

Retina yırtığı ve dekolmanının en tipik belirtileri ani başlayan göz önünde uçuşan noktalar, ışık çakmaları ve görme alanının bir kenarından başlayıp ilerleyen perde veya gölge hissidir. Bu belirtiler genellikle aniden ortaya çıkar ve zamanla kötüleşebilir; bu nedenle fark edildiğinde acilen değerlendirilmesi gerekir. Retina dekolmanı çoğunlukla ağrısız seyreder; bu nedenle gözde ağrı hissedilmemesi durumun hafif olduğu anlamına gelmez. Bazı hastalar belirtiyi 'gözümün önünde kirli, hareket eden bir gölge var' ya da 'görüş alanımın bir kısmı kararmış gibi' şeklinde tarif eder. Belirtilerin tek gözde mi yoksa her iki gözde mi olduğu, ne zaman başladığı ve zamanla ilerleyip ilerlemediği, doktorun durumun aciliyetini değerlendirmesinde önemli ipuçları sunar.

Retina yırtığı ve dekolmanının en sık nedeni, yaşla birlikte gelişen vitreus ayrılmasıdır. Yüksek miyopi, göz travması, önceki göz ameliyatları (örneğin katarakt ameliyatı) ve ailede retina dekolmanı öyküsü bulunması riski artıran faktörler arasındadır. Bazı olgularda belirgin bir neden olmadan da gelişebilir. Bu risk etkenlerinden birini taşıyan kişilerde, herhangi bir belirti olmasa bile düzenli aralıklarla göz muayenesi yaptırmak, olası bir yırtığın erken evrede ve belirti vermeden fark edilmesine katkı sağlayabilir. Aşağıdaki şema, bu risk etkenlerini klinikte karşılaşılma sıklığına göre yaklaşık olarak sınıflandırır; bu sıralama bir oran veya yüzde belirtmez, yalnızca hangi etkenlerin daha sık öne çıktığına dair genel bir fikir verir.

Ani başlayan göz önünde uçuşan nokta artışı, ışık çakmaları veya görme alanında ilerleyen bir karartı/perde hissi fark edildiğinde beklemeden göz hastalıkları uzmanına başvurulmalıdır. Retina dekolmanı zamana duyarlı bir durumdur; erken müdahale, görmenin korunma şansını doğrudan etkiler. Yıllardır var olan ve sayıca artmayan birkaç uçuşan nokta genellikle acil bir işaret sayılmaz; ancak uçuşan noktaların sayısında ani bir artış, yeni ortaya çıkan ışık çakmaları veya zamanla genişleyen bir gölge/perde hissi mutlaka değerlendirilmelidir. Bu tür belirtiler mesai saatleri dışında ortaya çıksa dahi ertelenmemeli, en kısa sürede bir göz hastalıkları uzmanına ulaşılmaya çalışılmalıdır.

Tanı, göz bebeği genişletilerek yapılan ayrıntılı retina muayenesi ile konur. Hekim, retinanın çevresel bölgelerini de dahil ederek yırtık veya ayrılma alanlarını tespit eder. Gerekli görüldüğünde ek görüntüleme yöntemleri de kullanılabilir. Bu değerlendirme, standart bir göz muayenesi kapsamında yapılan göz dibi muayenesinin daha ayrıntılı bir uzantısı olarak düşünülebilir; muayenede önce şikayetlerin ne zaman başladığı ve nasıl ilerlediği sorgulanır, ardından göz bebeği damla ile genişletilerek retinanın özellikle çevresel bölgeleri özel bir mercek yardımıyla dikkatle incelenir. Vitreus içinde kanama varsa veya bu nedenle retina doğrudan görüntülenemiyorsa, ultrasonografi gibi ek bir görüntüleme yöntemine başvurulabilir; bu yöntem dekolmanın varlığını ve yaklaşık büyüklüğünü dolaylı yoldan değerlendirmeye yardımcı olur.

Sınırlı ve erken evrede yakalanan retina yırtıkları, çoğunlukla lazer fotokoagülasyon ile tedavi edilerek dekolman gelişimi önlenebilir. Ancak dekolman zaten oluşmuşsa cerrahi tedavi gereklidir; tedavi edilmeyen retina dekolmanında etkilenen bölgedeki görme kaybı kalıcı hale gelir. Lazer fotokoagülasyon genellikle poliklinik şartlarında, günübirlik ve kısa sürede uygulanabilirken; cerrahi tedavi gerektiren olgularda ameliyat sonrasında bir miktar kısıtlama ve düzenli takip süreci söz konusu olabilir. Tedaviye ne zaman ve hangi yöntemle başlanacağı, dekolmanın büyüklüğüne, konumuna ve süresine bağlı olarak kişiden kişiye değişir; bu nedenle her olgu ayrıntılı muayene sonrasında ayrı ayrı değerlendirilir.

Retina yırtığında lazer fotokoagülasyon ile yırtık çevresi kaynak yapılarak sıvının retina altına geçmesi engellenebilir; bu işlem genellikle poliklinik şartlarında, kısa sürede uygulanır. Dekolman gelişmiş olgularda ise vitrektomi (göz içi jelin cerrahi olarak alınması) veya skleral çökeltme (göz duvarına dıştan destek yerleştirilmesi) gibi cerrahi yöntemler uygulanır; bazı olgularda pnömatik retinopeksi adı verilen, göz içine gaz enjeksiyonu ile retinayı yerine oturtmayı hedefleyen bir yöntem de tercih edilebilir. Hangi yöntemin tercih edileceği dekolmanın büyüklüğü, konumu ve süresine göre belirlenir. Skleral çökeltme sonrasında hastaların bir süre belirli fiziksel kısıtlamalara uyması istenebilir; vitrektomi sonrasında ise göz içine konulan gazın veya silikon yağının etkisi geçene kadar hastadan belirli bir baş/vücut pozisyonunda (örneğin yüzükoyun) durması istenebilir. Ameliyat sonrasında bazı hastalarda maküla ödemi gibi ek bir bulgu gelişebilir; böyle bir durumda tedavi planına göz içi iğne tedavisi de dahil edilebilir. Hangi yöntemin uygulanacağına dair kesin karar, ayrıntılı muayene ve görüntüleme bulguları birlikte değerlendirilerek verilir.

Göz önünde uçuşan noktalar şikâyeti retina yırtığı ile yakından ilişkilidir; benzer şekilde diyabetik retinopati ve sarı nokta hastalığı da bu ekosistemdeki diğer retina hastalıklarıdır. Diyabetik retinopati ve sarı nokta hastalığı gibi bazı retina hastalıklarının tedavisinde göz içi iğne tedavisi (anti-VEGF enjeksiyonları) kullanılabilir; bu yöntem retina yırtığı ve dekolmanının birincil tedavisi değildir, ancak eşlik eden bir bulgu varsa tedavi planına dahil edilebilir. Retinayla ilgili herhangi bir şikâyeti olan kişilere, düzenli göz muayenesi kapsamında ayrıntılı bir göz dibi muayenesi yaptırmaları önerilir; bu sayede hem retina yırtığı hem de diğer retina hastalıkları erken evrede değerlendirilebilir.

Ani başlayan uçuşan nokta artışı veya ışık çakmaları yaşıyorsanız, vakit kaybetmeden randevu alarak retina muayenesi olmanız önerilir. Şüpheli bir belirti fark ettiğinizde beklemeden iletişime geçmeniz, olası bir görme kaybının önüne geçilmesine yardımcı olabilir.