Göz Dibi Muayenesi Nedir, Neden Yapılır?

Göz dibi muayenesi, gözün arka bölümünde yer alan retina, görme siniri ve buradaki damar yapısının özel bir aletle büyütülerek incelendiği bir değerlendirmedir. Gözün önünden bakıldığında görülemeyen bu bölge, ancak göz bebeği genişletilerek ya da özel lensler yardımıyla ayrıntılı şekilde incelenebilir. Genel göz muayenesi kapsamında bulguya göre ek olarak istenen bu değerlendirme, tek başına da yaptırılabilir. Tıp dilinde zaman zaman "fundus muayenesi" olarak da adlandırılır; doktor bu sırada biyomikroskop eşliğinde özel bir lens kullanabileceği gibi, doğrudan veya dolaylı oftalmoskopla da inceleme yapabilir. Değerlendirme, gözün yalnızca görme keskinliğini değil, gözün arka yapısının genel durumunu da ortaya koyduğu için birçok göz hastalığının erken evrede fark edilmesinde önemli bir basamak olarak kabul edilir. Şikayeti olmayan kişilerde bile, rutin göz muayenesinin doğal bir parçası olarak zaman zaman gündeme gelebilir; bu, gözün yapısal durumunun görme keskinliğinden bağımsız olarak da değişebilmesinden kaynaklanır.

Göz dibi muayenesi, retina, görme siniri ve göz dibi damarlarının büyütülerek incelendiği bir değerlendirmedir; genellikle göz bebeğini genişleten damla ile yapılır ve işlem sırasında belirgin bir ağrı beklenmez. Kırk yaş üzeri yetişkinler, diyabet hastaları, yüksek miyopisi olanlar ve ailesinde glokom veya retina hastalığı bulunanlar için öncelikli bir kontrol basamağıdır; kontrolün sıklığı hekim tarafından belirlenir.

Bu muayenede retina dokusunun bütünlüğü, sarı nokta (makula) bölgesi, görme siniri başının görünümü ve göz dibindeki damarların durumu değerlendirilir. Retina üzerinde incelme, yırtık, kanama ya da sıvı birikimi gibi bulgular bu sırada fark edilebilir. Diyabet, yüksek tansiyon gibi sistemik hastalıkların göze verdiği etkiler de bu muayene sırasında fark edilebilir; göz dibindeki damarlarda daralma, kanama veya sızıntı şeklinde iz bırakabilirler. Görme siniri başının rengi ve şekli, glokoma bağlı değişikliklerin izlenmesinde referans noktası olarak kullanılır. Muayene sırasında retinanın yalnızca merkezi değil, mümkün olduğunca çevresel bölgeleri de gözden geçirilir; bu sayede merkezi görmeyi henüz etkilememiş, çevrede yer alan bulgular da fark edilebilir. Gerekli görüldüğünde bu gözlemler OCT gibi görüntüleme yöntemleriyle desteklenerek daha ayrıntılı bir değerlendirmeye dönüştürülebilir.

Kırk yaş üzeri herkes, diyabet tanısı olanlar, ailesinde glokom veya retina hastalığı bulunanlar, yüksek miyopisi olanlar ve gözünde ani ışık çakması, uçuşan cisimler ya da görme alanında karartı fark edenler için göz dibi muayenesi öncelikli bir değerlendirmedir. Bu risk grubunda olmasanız bile, rutin göz muayenesi sırasında doktorun önerisiyle göz dibi muayenesi eklenmesi sık karşılaşılan bir durumdur. Kontrol sıklığı kişiden kişiye değişir; risk düzeyi arttıkça hekimin önerdiği aralık genellikle kısalır. Belirgin bir risk taşımayan yetişkinlerde bile göz dibi muayenesinin genel göz muayenesi kapsamında zaman zaman tekrarlanması önerilebilir; bu durum, göz dibindeki bazı değişikliklerin belirti vermeden ilerleyebilmesiyle ilgilidir. Aşağıdaki şema, risk gruplarına göre sık önerilen yaklaşık kontrol aralıklarını özetler; kesin sıklık her zaman muayene sonrası hekim tarafından belirlenir.

Ani başlayan görme kaybı, göz önünde uçuşan cisimler, ışık çakmaları ya da görme alanında sabit bir karartı hissi, göz dibi muayenesinin öncelikli olarak yapılması gereken durumlardır. Bu tür belirtiler, gözün arka bölümünde acil değerlendirme gerektiren bir tabloya işaret edebileceğinden ertelenmemelidir. Görüntüde dalgalanma, düz çizgilerin eğri görünmesi ya da bir gözde ani bulanıklaşma hissi de benzer şekilde değerlendirilmeyi gerektirebilir. Göze darbe alınması, ameliyat sonrası dönem ya da yüksek numaralı gözlük kullanımı gibi durumlarda da, belirti belirgin olmasa bile göz dibi muayenesi hekim tarafından önerilebilir. Bu belirtilerden herhangi biri fark edildiğinde, randevu beklemek yerine mümkün olan en kısa sürede bir göz hekimine başvurulması önerilir.

Göz dibinin net görülebilmesi için genellikle göz bebeğini genişleten damlalar kullanılır; damlanın etkili olması yaklaşık 20-30 dakika sürer. Ardından doktor, özel bir lens ve ışık kaynağı yardımıyla retina ve görme sinirini ayrıntılı şekilde inceler. İşlem sırasında hafif bir parlaklık hissi dışında ağrı olmaz. Damla etkisi süresince yakın mesafede okuma gibi işler geçici olarak zorlaşabilir ve ışığa karşı hassasiyet artabilir; bu nedenle işlem sonrası güneş gözlüğü kullanılması ve mümkünse o gün araç kullanılmaması önerilir. Bekleme süresiyle birlikte toplam ziyaret genellikle bir saati geçmez; asıl inceleme kısmı ise birkaç dakika içinde tamamlanır. Aşağıdaki adımlar, muayenenin genel akışını özetler.

1. 1Göz bebeğinin büyütülmesi. Doktor, göz bebeğini genişleten damlayı her iki göze de damlatır.
2. 2Bekleme süresi. Damlanın etkili olması için yaklaşık 20-30 dakika beklenir.
3. 3Göz dibinin görüntülenmesi. Özel bir lens ve ışık kaynağı yardımıyla retina, makula ve görme siniri incelenir.
4. 4Gerekirse ek tetkik. Şüpheli bir bulgu varsa OCT gibi ek görüntüleme yöntemleri planlanabilir.
5. 5Bulguların paylaşılması. Muayene sonunda doktor bulguları hastayla paylaşır ve kontrol sıklığını belirler.

Bulgular normal sınırlardaysa, bir sonraki kontrol aralığı önerilir. Retina veya görme sinirinde bir değişiklik saptanırsa, bunun glokom, diyabetik retinopati, sarı nokta hastalığı ya da retina yırtığı gibi hangi tabloyla ilişkili olabileceği doktor tarafından değerlendirilir ve gerekirse ileri tetkik planlanır. Bazı bulgular yalnızca izlem gerektirirken, bazıları daha kısa sürede tedavi planlaması gerektirebilir; bu ayrım bulgunun türüne ve derecesine göre değişir. Önceki muayene kayıtları varsa, yeni bulgular bunlarla karşılaştırılarak değişimin olup olmadığı da değerlendirilebilir; bu karşılaştırma, yavaş ilerleyen bazı tabloların erken fark edilmesine yardımcı olabilir. Sonuçların hastaya aktarılması sırasında hangi bulgunun ne anlama geldiği ve önerilen sonraki adım ayrıntılı olarak açıklanır; belirsiz kalan noktalar için ek görüntüleme istenebilir.

Göz dibi muayenesinde en sık karşılaşılan tablolar, glokoma bağlı görme siniri değişiklikleri ile diyabetik retinopati, sarı nokta hastalığı ve retina yırtığı/dekolmanı gibi retina hastalıklarıdır. Bu hastalıkların çoğu, erken evrede hastanın fark edebileceği bir belirti vermeden ilerleyebilir; bu yüzden göz dibi muayenesinin tanısal değeri yüksektir. Bazı bulgular ileri yaşta ya da uzun süredir diyabeti olan hastalarda görece daha sık görülürken, retina yırtığı gibi bazı tablolar daha az sıklıkla karşılaşılan ama acil değerlendirme gerektiren durumlar arasındadır. Bu tabloların bir kısmı yalnızca göz dibi muayenesiyle fark edilebilirken, bir kısmı için tanının doğrulanması amacıyla ek görüntüleme yöntemlerine de başvurulabilir. Aşağıdaki şema, göz dibi muayenesinde karşılaşılabilecek bulguları göreli sıklıklarına göre gruplandırır; bu sıralama genel bir eğilimi yansıtır, her hastada aynı sıklıkta görülecekleri anlamına gelmez.

Göz dibinde bir bulgu saptanması durumunda izlenecek yol tabloya göre değişir; glokomda ilaç, lazer veya cerrahi seçenekleri, retina hastalıklarında ise duruma özel göz içi tedavi veya cerrahi yöntemler gündeme gelebilir. Hangi yaklaşımın uygun olduğu, bulguların ayrıntılı değerlendirilmesinden sonra netleşir; her hastada aynı sonuç görülmeyebilir, kesin beklenti muayene sonrası netleşir. Bazı bulgularda yalnızca düzenli aralıklarla izlem yeterli olabilirken, bazı tablolarda kısa süre içinde tedaviye başlanması önerilebilir. Diyabete bağlı bulgularda göz tedavisiyle birlikte kan şekeri takibinin de sürdürülmesi, ilgili branş hekimiyle koordineli şekilde önerilebilir. Tedavi planı belirlenirken hastanın genel sağlık durumu, bulgunun derecesi ve ilerleme hızı birlikte değerlendirilir; bu nedenle iki farklı hastada benzer bulgu için farklı bir yaklaşım izlenmesi olağandır.

Göz dibi sağlığınızı değerlendirmek için İstanbul'daki kliniğimizden randevu alabilirsiniz. Op. Dr. Anıl Kaya, bulgularınızı sizinle ayrıntılı şekilde paylaşır.